نکات و ظرافت‌های تدوین تا اجرای استراتژی بر اساس فرهنگ های جوامع مختلف

آیا می‌توان استراتژی موفق یک شرکت آمریکایی را بدون تغییر در یک شرکت ژاپنی اجرا کرد؟ آیا شیوه تصمیم‌گیری و انگیزه‌بخشی به کارکنان در جوامع مختلف یکسان است؟ پاسخ این پرسش‌ها نشان می‌دهد که موفقیت یک استراتژی فقط به کیفیت برنامه‌ریزی، منابع مالی یا توان مدیریتی وابسته نیست. اینکه اهداف استراتژیک چگونه تعیین می‌شوند؟ مسئله مهمی برای مدیر است.  گاهی عاملی کمتر دیده‌شده یعنی فرهنگ جامعه، مسیر اجرای آن را تعیین می‌کند. ممکن است یک سازمان با الگوبرداری از شرکت‌های موفق جهانی، اهداف روشنی برای رشد و توسعه تعیین کند؛ اما هنگام اجرا با مقاومت کارکنان، دشواری ارتباطات، اختلاف در انتظارات یا حتی بی‌اعتمادی نسبت به تصمیم‌های مدیریتی روبه‌رو شود. مسئله ضعف استراتژی نیست. شاید راهبرد انتخاب‌شده با ارزش‌ها، نگرش‌ها و الگوهای رفتاری جامعه تناسب نداشته باشد.

فرهنگ بر شیوه پذیرش اقتدار، میزان تمایل به ریسک، ترجیح منافع فردی یا گروهی و نگاه به آینده اثر می‌گذارد. به همین دلیل، رویکردی که در یک جامعه به نوآوری و مشارکت بیشتر منجر می‌شود، ممکن است در جامعه‌ای دیگر با تردید یا مقاومت مواجه شود. در این مقاله بررسی می‌کنیم که تفاوت‌های فرهنگی در جوامع مختلف چگونه بر تدوین و اجرای استراتژی اثر می‌گذارند و مدیران چگونه می‌توانند با شناخت این تفاوت‌ها، از نسخه‌برداری مستقیم از الگوهای مدیریتی پرهیز کنند و راهبردهایی متناسب با محیط فعالیت خود طراحی کنند.

چرا فرهنگ جامعه در موفقیت استراتژی اهمیت دارد؟

تصور کنید دو شرکت در یک صنعت و با اهداف مشابه تصمیم می‌گیرند استراتژی جدیدی را اجرا کنند. یکی در ایالات متحده فعالیت می‌کند و دیگری در ژاپن. ممکن است شرکت آمریکایی بر رقابت فردی، سرعت تصمیم‌گیری و پاداش عملکرد شخصی تأکید کند درحالی‌که شرکت ژاپنی برای هماهنگی گروهی، توافق جمعی و برنامه‌ریزی بلندمدت اهمیت بیشتری قائل باشد. در رفتار سازمانی چیست؟ تعریف، اهمیت و کاربرد در مدیریت شرح دادیم که در چنین شرایطی، اجرای یک نسخه یکسان از استراتژی لزوما در هر دو شرکت نتیجه مشابهی نخواهد داشت. فرهنگ جامعه بر شیوه تصمیم‌گیری، ارتباطات، انگیزه کارکنان، پذیرش تغییر و حتی نگاه سازمان به آینده اثر می‌گذارد. بنابراین، مدیران هنگام تدوین استراتژی باید علاوه بر شرایط اقتصادی و رقابتی، ویژگی‌های فرهنگی جامعه‌ای را که سازمان در آن فعالیت می‌کند نیز در نظر بگیرند.

فرهنگ جوامع مختلف چه تأثیری بر مدیریت استراتژیک دارد؟

فرهنگ جوامع مختلف می‌تواند بر تمام مراحل مدیریت استراتژیک، از تعیین اهداف و انتخاب اولویت‌ها تا تصمیم‌گیری و اجرای برنامه‌ها، اثر بگذارد. تفاوت در ارزش‌ها، نگرش‌ها و الگوهای رفتاری مردم باعث می‌شود شیوه‌های مدیریتی در همه کشورها به یک اندازه پذیرفته نشوند. همچنین، نگاه به ریسک، رقابت، همکاری گروهی و برنامه‌ریزی بلندمدت می‌تواند از جامعه‌ای به جامعه دیگر متفاوت باشد. این ویژگی‌ها بیانگر گرایش‌های عمومی‌ است و نباید به همه کشورها، سازمان‌ها یا افراد یک منطقه تعمیم داده شوند. برای مثال در تحلیل SWOT چگونه انجام می‌شود؟ می‌اموزیم حتی درون یک کشور نیز تفاوت‌های نسلی، سازمانی و صنعتی می‌تواند بر رفتارهای مدیریتی اثر بگذارد. در جدول زیر، نمونه‌هایی از این گرایش‌های فرهنگی و ملاحظات مدیریتی مرتبط با آن‌ها را مرور می‌کنیم.

منطقه یا جامعه	گرایش‌های فرهنگی برجسته	ملاحظات راهبردی
اروپای شمالی و غربی	مشارکت‌جویی، برابری نسبی و توجه به کیفیت زندگی	تصمیم‌گیری مشورتی، شفافیت سازمانی و مشارکت کارکنان
ایالات متحده آمریکا	فردگرایی، رقابت و تأکید بر موفقیت و دستاورد شخصی	هدف‌گذاری فردی، پاداش عملکرد و حمایت از نوآوری
آسیای شرقی؛ مانند ژاپن و کره جنوبی	جمع‌گرایی، هماهنگی گروهی، احترام به سلسله‌مراتب و نگاه بلندمدت	تقویت کار تیمی، تعهد سازمانی و برنامه‌ریزی بلندمدت
استرالیا	استقلال فردی، برابری نسبی و ارتباطات مستقیم	تفویض اختیار، مشارکت کارکنان و انعطاف در اجرای برنامه‌ها
آمریکای لاتین	اهمیت روابط اجتماعی، پیوندهای گروهی و نقش روابط بین‌فردی	اعتمادسازی، توجه به روابط سازمانی و مشارکت گروهی
برخی جوامع خاورمیانه	اهمیت روابط اجتماعی، جایگاه مدیران و پیوندهای خانوادگی و گروهی	توجه به اعتماد، روابط کاری و نقش مدیران ارشد در اجرای تغییر

از شناخت فرهنگ تا طراحی استراتژی متناسب با جامعه

شناخت تفاوت‌های فرهنگی زمانی برای مدیران ارزشمند است که در تصمیم‌های راهبردی آن‌ها منعکس شود. صرف آگاهی از ویژگی‌های فرهنگی یک جامعه، موفقیت استراتژی را تضمین نمی‌کند. سازمان باید این شناخت را به انتخاب‌های مدیریتی مشخص تبدیل کند. برای مثال، پیش از ورود به یک بازار جدید، لازم است انتظارات مشتریان، شیوه ارتباطات حرفه‌ای، الگوهای اعتماد و نگرش جامعه به محصولات و خدمات بررسی شود. استراتژی موفق نه نسخه‌ای آماده برای همه جوامع است و نه برنامه‌ای ثابت و تغییرناپذیر. همچنین اثربخشی و نکات و ظرافت‌های تدوین تا اجرای استراتژی بر اساس فرهنگ ایرانی به توانایی سازمان در شناخت محیط فرهنگی، تطبیق تصمیم‌ها با شرایط جامعه و بازنگری مستمر در شیوه اجرا بستگی دارد. این شناخت در مراحل مختلف مدیریت استراتژیک کاربرد دارد:

• در تدوین اهداف: اولویت‌های سازمان با نیازها و ارزش‌های جامعه هدف هماهنگ شوند.
• در انتخاب شیوه مدیریت: ساختار تصمیم‌گیری و میزان مشارکت کارکنان متناسب با انتظارات فرهنگی و شرایط سازمان تعیین شود.
• در طراحی برنامه‌های اجرایی: روش‌های ارتباط با مشتریان، نظام پاداش و شیوه همکاری تیم‌ها با محیط فرهنگی سازگار باشند.
• در ارزیابی و اصلاح استراتژی: بازخورد کارکنان و مشتریان برای شناسایی موانع فرهنگی و اصلاح برنامه‌ها به کار گرفته شود.

چگونه استراتژی را با فرهنگ جامعه هماهنگ کنیم؟

هماهنگ‌سازی استراتژی با فرهنگ جامعه، پیش از هر چیز به شناخت دقیق محیطی بستگی دارد که سازمان در آن فعالیت می‌کند. مدیران باید پیش از تدوین برنامه، ارزش‌ها، انتظارات و الگوهای رفتاری جامعه را بشناسند و بر اساس آن، شیوه تصمیم‌گیری، ارتباط با کارکنان و نظام پاداش را انتخاب کنند. در کنار این موضوع، فرهنگ سازمانی نیز باید با اهداف راهبردی همسو باشد؛ زیرا اگر رفتار مدیران، نظام ارزیابی عملکرد و رویه‌های روزمره با ارزش‌های اعلام‌شده سازمان تناقض داشته باشند، اجرای استراتژی با دشواری روبه‌رو خواهد شد. همچنین، هنگام ایجاد تغییرات، بهتر است ضرورت تصمیم‌ها برای کارکنان روشن شود و برنامه‌های جدید به‌تدریج پیش بروند تا فرصت سازگاری و یادگیری فراهم شود. در نهایت، هماهنگی فرهنگی اقدامی یک‌باره نیست؛ مدیران باید با دریافت بازخورد کارکنان و توجه به تحولات اجتماعی، استراتژی را به‌طور مستمر ارزیابی و در صورت نیاز اصلاح کنند.

جمع‌بندی

فرهنگ جامعه یکی از عوامل اثرگذار بر موفقیت مدیریت استراتژیک است. تفاوت میان جوامع اروپایی، آمریکا، آسیای شرقی، استرالیا و دیگر مناطق نشان می‌دهد که شیوه تصمیم‌گیری، انگیزه‌بخشی، پذیرش تغییر و برنامه‌ریزی بلندمدت در همه محیط‌ها یکسان نیست. ازاین‌رو، استراتژی اثربخش صرفاً با انتخاب اهداف مناسب شکل نمی‌گیرد؛ بلکه باید با ویژگی‌های فرهنگی جامعه و شرایط واقعی سازمان نیز هماهنگ باشد. شناخت این تفاوت‌ها به مدیران کمک می‌کند از الگوبرداری مستقیم پرهیز کنند و راهبردهایی متناسب با محیط فعالیت خود تدوین و اجرا کنند.