burger menu
close
نکات و ظرافت‌های تدوین تا اجرای استراتژی بر اساس فرهنگ ایرانی

نکات و ظرافت‌های تدوین تا اجرای استراتژی بر اساس فرهنگ ایرانی

با چالش‌های فرهنگی تدوین و اجرای استراتژی در سازمان‌های ایرانی آشنا شوید؛ از تعارف و رودربایستی و ابهام مسئولیت‌ها تا مقاومت در برابر تغییر و راهکارهای بهبود اجرا.

گاهی یک برنامه مدیریتی روی کاغذ بی‌نقص به نظر می‌رسد ولی اهداف، وظایف تقسیم شده‌ و زمان‌بندی نیز منطقی است. اما چند ماه بعد، بخشی از برنامه اجرا نشده است یا مسئولیت‌ها میان واحدها جابه‌جا شده و تصمیم‌هایی که قرار بود مسیر سازمان را تغییر دهند، درگیر ملاحظات روزمره شده‌اند. چرا چنین اتفاقی می‌افتد؟

در سازمان‌های ایرانی روابط انسانی، اعتماد، جایگاه افراد، شیوه گفت‌وگو و حتی انتظارات نانوشته میان مدیران و کارکنان می‌توانند بر سرنوشت یک برنامه اثر بگذارند. به همین دلیل، تدوین استراتژی در ایران فقط به شناخت بازار و تعیین اهداف اقتصادی محدود نمی‌شود. مدیر باید بداند تصمیمش در فضای واقعی سازمان چگونه دریافت می‌شود، چه کسانی از آن تاثیر می‌پذیرند و چه ملاحظاتی ممکن است اجرای آن را آسان یا دشوار کنند. این همان نقطه‌ای است که شناخت فرهنگ ایرانی به یکی از ملاحظات مهم به خصوص در شیوه یادگیری دوره آموزش مدیریت استراتژیک Strategic Management، تبدیل می‌شود.

فاصله میان تصمیم‌های رسمی و واقعیت روابط در سازمان‌های ایرانی

یکی از ملاحظات مهم در تدوین استراتژی برای سازمان‌های ایرانی، توجه به غلبه نگاه کوتاه‌مدت بر برنامه‌ریزی بلندمدت است. در برخی محیط‌های مدیریتی، تغییر مدیران، نوسان شرایط اقتصادی و اولویت‌یافتن نتایج فوری باعث می‌شود برنامه‌های راهبردی با تغییر شرایط یا جابه‌جایی مدیران کنار گذاشته شوند. در چنین فضایی، تصمیم‌گیری‌ها گاهی بیش از آنکه بر اهداف پایدار سازمان متمرکز باشند، تحت تأثیر ضرورت‌های روزمره قرار می‌گیرند.

این مسئله می‌تواند پیوستگی میان تدوین و اجرای استراتژی را مختل کند. برای مثال، سازمانی ممکن است برنامه‌ای چندساله برای توسعه منابع انسانی یا گسترش بازار تدوین کند اما با تغییر مدیریت، تخصیص منابع یا اولویت‌های اجرایی نیز تغییر کند و برنامه پیشین نیمه‌تمام بماند. از این منظر، تدوین استراتژی در بستر ایران باید علاوه بر شناخت شرایط اقتصادی و ساختاری، به الگوی تصمیم‌گیری کوتاه‌مدت و میزان ثبات مدیریتی نیز توجه داشته باشد. تعیین اهداف مرحله‌ای، تعریف شاخص‌های قابل سنجش و ایجاد سازوکارهایی برای تداوم برنامه‌ها می‌تواند به کاهش این فاصله کمک کند.

تعارف و رودربایستی؛ وقتی مخالفت‌ها در جلسه بیان نمی‌شوند

تعارف و رودربایستی؛ وقتی مخالفت‌ها در جلسه بیان نمی‌شوند

در ارتباطات روزمره ایرانی، حفظ احترام، ملاحظه جایگاه افراد و پرهیز از رویارویی مستقیم در بسیاری از موقعیت‌ها اهمیت دارد. این ویژگی همیشه منفی نیست و می‌تواند به حفظ روابط و کاهش تنش کمک کند. در محیط سازمانی، اگر به خودداری از بیان مخالفت و نقد منجر شود، کیفیت تصمیم‌گیری را تحت تأثیر قرار می‌دهد. برای مثال، ممکن است در جلسه‌ای همه حاضران با یک پیشنهاد موافقت کنند، درحالی‌که برخی از آن‌ها درباره امکان اجرای آن تردید داشته باشند. اگر مخالفت با نظر مدیر دشوار تلقی شود، نگرانی‌ها در جلسه مطرح نمی‌شوند و تصمیم نهایی بر پایه اطلاعات ناقص شکل می‌گیرد. بعدتر، همین نگرانی‌های بیان‌نشده ممکن است به تأخیر، اجرای ناقص یا مقاومت کارکنان تبدیل شوند.

در چنین فضایی، گاهی خواهی نشوی رسوا، همرنگ جماعت شو به رفتاری نانوشته تبدیل می‌شود یعنی افراد ترجیح می‌دهند نظر واقعی خود را بیان نکنند تا با جمع یا مدیر ارشد دچار تعارض نشوند. مدیران برای جلوگیری از این وضعیت باید فضایی ایجاد کنند که در آن نقد حرفه‌ای نشانه بی‌احترامی نباشد. دریافت نظر مخالف، امکان گفت‌وگوی آزاد و بررسی پیامدهای تصمیم‌ها پیش از اجرای آن‌ها، به واقع‌بینانه‌تر شدن استراتژی کمک می‌کند.

وقتی رابطه‌ها جای مسئولیت‌پذیری را می‌گیرند

آشپز که دوتا شد آش یا شور میشه یا بی‌نمک! این ضرب المثل در فرهنگ ایرانی شرایطی را یادآوری می‌کند که یکی از چالش‌های احتمالی در برخی سازمان‌های ایرانی، روشن نبودن مرز میان همکاری و مداخله در مسئولیت دیگران است. گاهی چند مدیر در یک تصمیم نقش دارند، اما مشخص نیست چه کسی اختیار نهایی را دارد و چه کسی باید پاسخ‌گوی نتیجه باشد. در مواردی نیز افراد برای جلوگیری از اختلاف، مسئولیت تصمیم را به دیگری واگذار می‌کنند. این وضعیت می‌تواند به دوباره‌کاری، تأخیر و سردرگمی در اجرای برنامه‌ها منجر شود.

البته مسئله، تعدد افراد مشارکت‌کننده نیست بلکه نبود تقسیم کار و سازوکار مشخص برای تصمیم‌گیری است. برای اجرای موفق استراتژی، باید از ابتدا معلوم باشد چه کسی مسئول هر اقدام است، چه افرادی نقش مشورتی دارند، حدود اختیار واحدها کجاست و گزارش پیشرفت باید به چه مرجعی ارائه شود. تعیین مسئول مشخص برای هر هدف و تعریف شاخص‌های ارزیابی، از تبدیل همکاری گروهی به پراکندگی مسئولیت جلوگیری می‌کند.

چرا بعضی سازمان‌ها در ایران در برابر تغییر احتیاط می‌کنند؟

چرا بعضی سازمان‌ها در ایران در برابر تغییر احتیاط می‌کنند؟

در برخی سازمان‌های ایرانی، تغییر در ساختار یا شیوه‌های مدیریتی با نگرانی درباره امنیت شغلی، جایگاه افراد و آینده کاری آن‌ها همراه است. برای مثال، وقتی یک دستگاه اجرایی سامانه جدیدی برای ثبت و پیگیری مکاتبات راه‌اندازی می‌کند، ممکن است کارکنانی که سال‌ها با روش‌های کاغذی و امضای دستی کار کرده‌اند، در استفاده از سامانه جدید مقاومت کنند  به‌ویژه اگر آموزش کافی ندیده باشند یا تصور کنند با شفاف‌شدن فرایندها، اختیار و نقش آن‌ها کاهش می‌یابد.

این احتیاط در بخش خصوصی نیز دیده می‌شود. برای نمونه، ممکن است یک شرکت خانوادگی ایرانی برای توسعه فعالیت خود به سمت واگذاری مسئولیت‌ها به مدیران متخصص یا استقرار نظام ارزیابی عملکرد حرکت کند و مدیران قدیمی به دلیل نگرانی از کاهش نفوذ خود، با این تغییر همراه نشوند. در نتیجه، تصمیمی که با هدف افزایش کارآمدی گرفته شده، در مرحله اجرا با تأخیر یا مقاومت روبه‌رو می‌شود. بنابراین تدوین استراتژی در سازمان‌های ایرانی باید میزان آمادگی کارکنان و مدیران برای پذیرش تغییر را در نظر بگیرد. آموزش پیش از اجرا، مشارکت‌دادن افراد اثرگذار، توضیح روشن پیامدهای تغییر و اجرای مرحله‌ای برنامه‌ها می‌تواند مقاومت را کاهش دهد. تغییر زمانی پایدار می‌شود که افراد سازمان ضرورت آن را درک کنند و خود را بخشی از فرایند آن بدانند.

از وعده‌های بزرگ تا نتیجه‌های قابل اندازه‌گیری

در تدوین استراتژی، تعیین اهداف بلندپروازانه می‌تواند مسیر حرکت سازمان را مشخص کند. زمانی که اهداف متعدد بدون توجه به منابع و ظرفیت اجرایی تعریف شوند، تمرکز سازمان از بین می‌رود. ممکن است چند پروژه به‌طور هم‌زمان آغاز شوند، اما به دلیل کمبود نیروی انسانی، بودجه یا هماهنگی مدیریتی، هیچ‌کدام به نتیجه مطلوب نرسند. پدران و مادران ما همیشه می‌گفتند: آفتابه لگن هفت دست، شام و ناهار هیچی! شاید بهتر است در معنای مدیریتی آن‌را تفسیر کنیم یعنی مقدمات فراوان‌ است، اما خروجی مشخصی وجود ندارد. برای جلوگیری از چنین وضعیتی، سازمان باید میان اهداف اصلی و فرعی تمایز قائل شود، منابع را بر اساس اولویت‌ها تخصیص دهد و هر برنامه را به اقدام‌هایی با زمان‌بندی و مسئول مشخص تبدیل کند. همچنین، ارزیابی استراتژی نباید صرفا بر تعداد جلسه‌ها، گزارش‌ها و فعالیت‌های انجام‌شده متمرکز باشد. معیار اصلی باید میزان تحقق اهداف و تغییری باشد که در عملکرد سازمان ایجاد شده است. استفاده از ابزارهایی مانند تحلیل SWOT  که به ما کمک می‌کند بدانیم تحلیل SWOT چگونه انجام می‌شود؟ نیز می‌تواند به شناسایی نقاط قوت، ضعف، فرصت‌ها و تهدیدها کمک کند؛ البته به شرط آنکه شرایط فرهنگی و سازمانی در کنار عوامل اقتصادی و رقابتی در نظر گرفته شوند.

نسخه واحدی برای همه سازمان‌های ایرانی وجود ندارد

نسخه واحدی برای همه سازمان‌های ایرانی وجود ندارد

فرهنگ کاری در یک شرکت خانوادگی، سازمان دولتی، بنگاه صنعتی یا کسب‌وکار نوآور الزاما یکسان نیست. تفاوت‌های نسلی، منطقه‌ای، تخصصی و مدیریتی می‌توانند بر شیوه ارتباطات، تصمیم‌گیری و پذیرش تغییر اثر بگذارند. بنابراین، نسبت دادن یک ویژگی ثابت به همه کارکنان و مدیران ایرانی، تصویر دقیقی از واقعیت سازمانی ارائه نمی‌دهد.

مدیران باید پیش از تدوین برنامه‌های راهبردی، فرهنگ واقعی سازمان خود را بررسی کنند. گفت‌وگو با کارکنان، شناخت تجربه‌های گذشته، بررسی شیوه حل اختلاف‌ها و مشاهده فاصله میان مقررات رسمی و رفتارهای روزمره، اطلاعات ارزشمندی در اختیار آن‌ها قرار می‌دهد. در واقع، شناخت فرهنگ زمانی مفید است که از کلی‌گویی فراتر برود و به درک شرایط مشخص همان سازمان منتهی شود. برای بررسی تأثیر فرهنگ بر استراتژی در جوامع مختلف نیز می‌توان مقاله نکات و ظرافت‌های تدوین و اجرای استراتژی با توجه به فرهنگ هر جامعه را مطالعه کرد. این مقایسه نشان می‌دهد که راهبردهای مدیریتی برای اثربخشی، باید با زمینه اجتماعی و فرهنگی محیط فعالیت خود تناسب داشته باشند.

استراتژی زمانی موفق است که از روی کاغذ وارد عمل شود

تدوین استراتژی زمانی به نتیجه می‌رسد که با شیوه واقعی کارکردن و تعامل افراد در سازمان هماهنگ باشد. در بسیاری از محیط‌های کاری ایران، روابط شخصی و آشنایی‌های قبلی، احترام به مدیر و بزرگ‌تر، ملاحظه‌کاری در بیان مخالفت، تصمیم‌گیری‌های مبتنی بر توافق جمعی و گاهی ترجیح رابطه بر ضابطه، بخشی از مناسبات روزمره‌اند. این الگوها می‌توانند مستقیماً بر اجرای استراتژی اثر بگذارند. برای مثال، ممکن است در جلسه‌ای همه با یک تصمیم موافقت کنند، اما پس از جلسه، به دلیل نداشتن اعتقاد کافی به آن یا نگرانی از پیامدهای مخالفت، آن را جدی دنبال نکنند. همچنین ممکن است تقسیم مسئولیت‌ها روی کاغذ مشخص باشد، اما در عمل، افراد برای انجام کارها منتظر تأیید مدیر یا جلب موافقت همکاران بانفوذ بمانند.

در چنین شرایطی، صرف تعیین هدف و ابلاغ بخشنامه برای اجرای استراتژی کافی نیست. مدیران باید بدانند تصمیم‌ها در عمل چگونه پیش می‌روند، کارکنان تا چه اندازه اختیار دارند و روابط غیررسمی چه نقشی در انجام کارها ایفا می‌کنند. برای نمونه، اگر هدف سازمان بهبود پاسخ‌گویی به مشتریان باشد، باید علاوه بر تدوین دستورالعمل، اختیار کارکنان برای حل مسائل، هماهنگی میان واحدها و نحوه ارزیابی عملکرد نیز اصلاح شود. استراتژی زمانی در سازمان ایرانی به جریان می‌افتد که از فضای جلسه‌ها و اسناد مدیریتی فراتر برود و در شیوه تصمیم‌گیری، همکاری، مسئولیت‌پذیری و انجام کارهای روزانه افراد جای بگیرد.