تصمیم‌گیری در شرایط عدم قطعیت؛ چگونه وقتی همه ‌چیز مشخص نیست تصمیم بگیریم؟

در شرایط عادی و طبیعی، اطلاعات ما که برای تصمیم‌های مهم زندگی به آن‌ها نیاز داریم کافی و کامل نیستند. همین شرایط در مدیریت یک سازمان هم صادق است و مدیر باید درباره سرمایه‌گذاری جدید تصمیم بگیرد، مهندس با خرابی یا تغییری پیش‌بینی‌نشده در پروژه مواجه می‌شود و یک کارآفرین باید درباره محصولی تصمیم بگیرد که هنوز نمی‌داند بازار چه واکنشی به آن نشان خواهد داد. 

در چنین موقعیت‌هایی، منتظر ماندن برای اینکه همه‌چیز روشن شود، گاهی خودش یک تصمیم اشتباه است و برای تمام موقعیت‌ها صدق نمی‌کند. تصمیم‌گیری در شرایط عدم قطعیت یعنی بتوانیم با وجود اطلاعات ناقص، تغییرات احتمالی و پیامدهای نامشخص، گزینه‌های موجود را بررسی کنیم و منطقی‌ترین اقدام را انتخاب کنیم.

عدم قطعیت در تصمیم‌گیری یعنی چه؟

شرایط عدم قطعیت یعنی زمانی که درباره نتیجه یک تصمیم، اطلاعات کافی یا اطمینان کامل نداریم. ممکن است چند سناریوی مختلف پیش روی ما باشد و ندانیم کدام‌یک در نهایت اتفاق خواهد افتاد. برای مثال، یک شرکت قصد دارد خط تولید جدیدی راه‌اندازی کند. هزینه سرمایه‌گذاری مشخص است، اما میزان تقاضای آینده، قیمت مواد اولیه یا واکنش رقبا را نمی‌توان با اطمینان کامل پیش‌بینی کرد.

توجه کنید که عدم قطعیت به معنای ناتوانی در تصمیم‌گیری نیست. هدف تصمیم‌گیرنده حرفه‌ای این نیست که آینده را دقیق پیش‌بینی کند؛ بلکه باید بتواند تصمیمی اتخاذ کند که در برابر سناریوهای مختلف، منطقی و قابل دفاع باشد.

چرا تصمیم‌گیری در شرایط عدم قطعیت دشوار است؟

هنگامی که نتیجه برای ما مشخص نباشد به طور طبیعی، معمولاً ذهن به دنبال یک پاسخ قطعی می‌گردد. همین موضوع می‌تواند باعث شود فرد بیش از اندازه اطلاعات جمع کند، تصمیم را دائماً به تعویق بیندازد یا بر اساس حدس و احساس لحظه‌ای عمل کند. بنابراین تصمیم‌گیری حرفه‌ای بیشتر از آنکه به داشتن اطلاعات بی‌نهایت وابسته باشد، به توانایی تحلیل اطلاعات موجود مربوط است. معمولا سه عامل این شرایط را دشوارتر می‌کنند:

• همه داده‌های مورد نیاز در دسترس نیستند.
• اطلاعات امروز ممکن است فردا معتبر نباشند.
• یک تصمیم ممکن است در شرایط مختلف، نتایج کاملا متفاوتی ایجاد کند.

تفاوت ریسک و عدم قطعیت در چیست؟

ریسک و عدم قطعیت دو مفهوم جدا از یکدیگر هستند. در شرایط ریسک، معمولاً می‌توان پیامدهای احتمالی را شناسایی و تا حدی احتمال وقوع آن‌ها را برآورد کرد. اما در شرایط عدم قطعیت، حتی درباره احتمال وقوع برخی نتایج نیز اطلاعات قابل اتکایی نداریم. شناخت این تفاوت به مدیر کمک می‌کند به‌جای برخورد یکسان با همه مسائل، روش مناسبی برای هر موقعیت انتخاب کند.

برای نمونه، ممکن است یک شرکت بداند احتمال تأخیر یک پروژه چقدر است و بتواند اثر مالی آن را تخمین بزند؛ این وضعیت بیشتر به ریسک نزدیک است. اما اگر بازار کاملاً جدید باشد و رفتار مشتریان قابل پیش‌بینی نباشد، سطح عدم قطعیت بیشتر خواهد بود. با یادگیری مفاهیم دوره آموزش مدیریت ریسک، شما قادر خواهید بود تا ریسک‌های موجود در پروژه‌های صنعتی را شناسایی کرده و برنامه‌های مؤثری برای کاهش آن‌ها تدوین کنید.

پنج گام برای تصمیم‌گیری بهتر در شرایط عدم قطعیت

1. ابتدا مسئله واقعی را مشخص کنید

یکی از اشتباهات رایج، شروع تصمیم‌گیری بدون تعریف دقیق مسئله است. قبل از مقایسه گزینه‌ها باید بدانید دقیقاً قرار است چه چیزی تغییر کند و هدف تصمیم چیست.

مثلاً "فروش ما پایین آمده" یک مسئله کلی است؛ اما "کاهش فروش محصول X در سه ماه گذشته" مسئله‌ای مشخص‌تر و قابل بررسی است.

2. اطلاعات مهم را از اطلاعات اضافی جدا کنید

در شرایط نامطمئن، ممکن است وسوسه شویم هر داده‌ای را جمع‌آوری کنیم. اما حجم بیشتر اطلاعات الزاماً به تصمیم بهتر منجر نمی‌شود.

باید مشخص کنید کدام اطلاعات واقعاً می‌تواند انتخاب میان گزینه‌ها را تغییر دهد. سپس همان داده‌ها را با دقت بیشتری بررسی کنید.

3. چند سناریوی محتمل بسازید

به ‌جای اینکه تنها یک آینده را تصور کنید، بهتر است حداقل چند سناریوی قابل قبول در نظر بگیرید؛ این کار باعث می‌شود تصمیم شما فقط برای یک آینده فرضی طراحی نشده باشد. برای مثال:

• اگر شرایط بهتر از انتظار پیش برود چه می‌شود؟
• اگر شرایط تقریباً مطابق پیش‌بینی باشد چه؟
• اگر بدترین حالت اتفاق بیفتد چه؟

4. پیامد هر انتخاب را بررسی کنید

در این مرحله، برای هر گزینه مشخص کنید چه منافعی دارد، چه هزینه‌ای ایجاد می‌کند و در صورت تغییر شرایط چه اتفاقی خواهد افتاد.

در پروژه‌های پیچیده، آشنایی با مدیریت ریسک و تصمیم‌گیری پروژه‌ای می‌تواند به ساختارمند شدن این تحلیل کمک کند؛ زیرا تصمیم‌گیرنده یاد می‌گیرد پیامدهای احتمالی را قبل از وقوع بررسی کند.

5. تصمیم را اجرا و بازبینی کنید

تصمیم‌گیری پایان کار نیست. وقتی شرایط تغییر می‌کند، باید بتوانید فرضیات اولیه خود را دوباره بررسی کنید. این نگاه به‌خصوص برای مدیرانی اهمیت دارد که با بازارهای متغیر، پروژه‌های بلندمدت یا منابع محدود سروکار دارند.

 تصمیم خوب لزوماً تصمیمی نیست که هیچ‌گاه تغییر نکند؛ تصمیم خوب می‌تواند تصمیمی باشد که در صورت تغییر اطلاعات، قابلیت اصلاح داشته باشد.

چه ابزارهایی به تصمیم‌گیری در شرایط عدم قطعیت کمک می‌کنند؟

برای تصمیم‌های پیچیده می‌توان از ابزارهایی مانند تحلیل سناریو، ماتریس تصمیم، تحلیل حساسیت، درخت تصمیم و ارزیابی ریسک استفاده کرد.

در کنار این ابزارها، تفکر سیستمی نیز اهمیت زیادی دارد؛ وقتی تصمیم‌گیرنده فقط یک بخش از مسئله را ببیند، ممکن است راه‌حلی انتخاب کند که مشکل را در یک قسمت کاهش دهد اما در بخش دیگری هزینه بیشتری ایجاد کند.

به همین دلیل، حضور در دوره آموزش تفکر سیستمی در سازمان‌ها می‌تواند برای افرادی که با مسائل چندوجهی و تصمیم‌های سازمانی سروکار دارند، کاربرد عملی داشته باشد.

نقش داده در تصمیم‌گیری؛ آیا همیشه باید منتظر اطلاعات بیشتر بمانیم؟

نه. یکی از دام‌های تصمیم‌گیری در شرایط عدم قطعیت، انتظار برای رسیدن به اطلاعات کامل است؛ اطلاعاتی که ممکن است هیچ‌وقت به دست نیاید.

تصمیم‌گیرنده باید مشخص کند چه مقدار اطلاعات برای تصمیم فعلی کافی است. گاهی یک تصمیم کوچک و قابل بازگشت را می‌توان با اطلاعات محدود اجرا کرد و سپس بر اساس نتیجه، تصمیم بعدی را گرفت.

در مقابل، تصمیم‌هایی که هزینه بالا یا پیامد بلندمدت دارند، به بررسی دقیق‌تر نیازمندند. اینجا مهارت‌های تصمیم‌گیری و مدیریت استراتژیک که نمونه‌ای از آن‌ها را در تحلیل SWOT چگونه انجام می‌شود؟ بررسی کردیم، اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند و کمک می‌کنند تصمیم‌ها صرفاً بر اساس شرایط لحظه‌ای گرفته نشوند.

چگونه مهارت تصمیم‌گیری در شرایط عدم قطعیت را تقویت کنیم؟

این مهارت بیشتر از آنکه با حفظ کردن چند تکنیک به دست بیاید، از تمرین تحلیل موقعیت‌های واقعی شکل می‌گیرد. بررسی نمونه‌های واقعی، تحلیل سناریوها، کار با داده‌ها و یادگیری روش‌های ارزیابی ریسک می‌تواند قدرت تصمیم‌گیری را افزایش دهد.

همچنین، ترکیب تفکر تحلیلی**،** مدیریت ریسک**،** تفکر سیستمی و مهارت‌های مورد تدریس در دوره آموزش مدیریت استراتژیک دید کامل‌تری در اختیار فرد قرار می‌دهند؛ به‌خصوص زمانی که تصمیم‌ها با منابع محدود و آینده‌ای نامطمئن همراه هستند.

جمع‌بندی

هیچ مدیری نمی‌تواند آینده را با اطمینان کامل پیش‌بینی کند و هیچ مهندسی نیز در تمام مراحل یک پروژه با شرایط کاملاً قابل پیش‌بینی روبه‌رو نمی‌شود. آنچه اهمیت دارد، توانایی تصمیم‌گیری منطقی در شرایطی است که بخشی از اطلاعات ناشناخته باقی مانده است.

تعریف درست مسئله، استفاده هوشمندانه از داده‌ها، بررسی سناریوهای مختلف، شناخت ریسک‌ها و آمادگی برای بازنگری تصمیم، مجموعه‌ای از مهارت‌هایی هستند که می‌توانند کیفیت تصمیم‌گیری را بالا ببرند.

تصمیم‌گیری حرفه‌ای به معنای حذف کامل عدم قطعیت نیست؛ یعنی یاد بگیریم حتی وقتی آینده کاملاً روشن نیست، چگونه آگاهانه‌تر انتخاب کنیم. بنابراین دوره‌های گروه آموزشی پارس پژوهان برای کسب مهارت در این موضوع به شما توصیه می‌گردد.